Rośliny - bogate źródło leku weterynaryjnego

PROF. ZW. DR HAB. KRZYSZTOF JĘDRZEJKO


Prapoczątki myśli weterynaryjnej sięgają, zapewne, okresu udomowienia pierwszych zwierząt. Dowiedziono, że najwcześniejsza domestykacja objęła przodków psa domowego (koniec paleolitu, początek mezolitu). Nieco później udomowiono bydło domowe, owce i kozy, następnie świnie i osły, a najpóźniej konie; z ptactwa – najwcześniej (ok. 4 tys. lat p.n.e.) – gołębie, potem kury i gęsi, a okresie cesarstwa rzymskiego – kaczki. Niemal jednocześnie z nastaniem udomowienia pojawiła się konieczność leczenia zwierząt domowych. Istnieją wyraźne podobieństwa w dziedzinie lecznictwa naturalnego ludzi i zwierząt, polegające na wykorzystaniu tych samych źródeł i bardzo podobnych, a w niektórych przypadkach identycznych postaci leków. Były nimi od zarania głównie rośliny i substancje mineralne oraz środki pochodzenia zwierzęcego. Do połowy XIX wieku w weterynarii (medicina veterinariae) stosowano wyłącznie środki naturalne (np. Biernat z Lublina 1532, Piątkowski 1809). Rozwój weterynarii nowoczesnej* datuje się od założenia we Francji w 1761 r., pierwszej Wyższej Szkoły Weterynaryjnej przez C. Bourgelata w Lyonie (EP PWN). Niezależnie od dynamicznego jej rozwoju w drugiej połowie XIX wieku (odkrycie bakterii chorobotwórczych i wprowadzenie szczepień ochronnych – L. Pasteur, K. Koch, wynalezienie surowic E. Behring, opracowanie podstaw antyseptyki – J. Lister, poznanie cykli rozwojowych wielu pasożytów zwierzęcych) – rośliny jako podstawowe źródło leku pozostały w kręgu zainteresowań medycyny weterynaryjnej. Zaczęto je wykorzystywać głównie jako surowiec, z którego – w miarę postępu wiedzy – izolowano pojedyncze substancje biologicznie aktywne, wykazujące określone działania farmakologiczne. Rozpoznanie kliniczne ich specyficznego działania leczniczego umożliwiło produkcję na szeroką skalę wielu środków stosowanych przez współczesną terapię weterynaryjną. Galenowe postacie leków, zwłaszcza w okresie gwałtownego rozwoju odkryć chemii leku, zostały wyraźnie zarzucone. Podobnie jak w terapii ludzi, również w odniesieniu do zwierząt następuje w ostatnich dziesiątkach lat wyraźne ożywienie zainteresowania naturalnymi źródłami i postaciami leku, zwłaszcza roślinnego. Przyczyny należy upatrywać w tym , że leki chemioterapeutyczne, choć działają szybciej i dają w krótkim czasie wyraźny efekt terapeutyczny, wpływają jednak niekorzystnie na organizm zwierzęcy (zaburzenia procesów rozwojowych i metabolicznych). Żywność uzyskiwana ze zwierząt leczonych farmakologicznie zawiera pozostałości tych toksycznych substancji, które przenikają organizmu ludzkiego, stanowiąc czynniki etiologiczne wielu dolegliwości i chorób.

Postać i wykorzystanie leku roślinnego

Ziołolecznictwo weterynaryjne, tak jak medycyna dotycząca człowieka, w znacznym zakresie czerpie z doświadczeń lecznictwa tradycyjnego (ludowego). Współczesna terapia weterynaryjna uwzględnia w zakresie teoretycznego i praktycznego działania efekty odkryć zarówno jatrochemicznych, jak i fitochemicznych, które łączy z postępami współczesnego ziołolecznictwa. Leki ziołowe, ze względu na ich przeznaczenie terapeutyczne, można podzielić na dwie kategorie: do stosowania wewnętrznego (internum) i zewnętrznego (externum). W przypadku leków używanych zewnętrznie wykorzystuje się głównie wyciągi (ekstrakty, intrakty) wodne (także alkoholowe, olejowe itp.). Mogą one stanowić mieszaninę substancji pochodzącą z jednego gatunku rośliny lub kilku różnych, zależnie od receptury dostosowanej do typu schorzenia. Praktyczniejszą formę podawania leku zwierzęciu jest metoda per se, polegającą na łączeniu surowca leczniczego z karmą (zaleca się trzy razy dziennie). Podstawę stanowi dawkowanie 2-3 g surowca leczniczego na 1 kg żywej masy zwierzęcia, a przy lekach z surowców świeżych dawki powiększa się o 100%. Wyciągi wodne przyrządza się w stosunku wagowym 1:10 (tj. 1 l wody na 100 g surowca). Leki, w skład których wchodzą składniki o właściwościach toksycznych, należy podawać w postaci kompozycji ziół z łożonych z dwóch – trzech gatunków roślin, bądź według określonej receptury (lit. cyt.). W przypadku leczenia zewnętrznego stosuje się głównie – nacierania, okłady, przymoczki i kąpiele. Zwykle przyrządza się podwojoną dawkę leku (surowca) Zaleca się używanie odpowiednich zabezpieczeń (kołnierz kartonowy na szyję zwierzęcia lub okrycie uniemożliwiające zlizywanie środka leczniczego). Według danych z piśmiennictwa (lit. cyt.), przybliżony ciężar surowca mieszczącego się w łyżce wynosi: kwiaty i liście – 5 g, ziele – 8 g, korzenie, nasiona, owoce – 10-12 g. Przy przyrządzaniu wyciągów ziołowych dla młodych zwierząt stosowana jest proporcja 1:10, przy czym zwykle do tego celu wykorzystuje się mleko, a nie wodę. Należy podkreślić, że większości leków ziołowych typu galenowego nie wolno przyrządzać na zapas. Wskazane jest natomiast przygotowanie takiej ilości, jaka jest konieczna w danym dniu. Do głównych postaci leku naturalnego w weterynarii należą: napar oraz odwar, macerat, wyciąg olejowy, wyciąg alkoholowy, a także – okłady, kompresy i przymoczki, parówki ziołowe, kąpiele ziołowe i lizawki solne. Procedurę ich sporządzania i charakterystyki wymienionych postaci (galenowych) leków zamieszczają liczne publikacje o tematyce fitoterapeutycznej (m.in. Anioł-Kwiatkowska 1993 a, 1993 b, s. 15-20).
Zamieszczony poniżej wykaz roślin leczących zwierzęta (170 gatunków) ilustruje zróżnicowanie jakościowe flory, głównie kwiatowej, która stosowana jest w ziołolecznictwie weterynaryjnym. Wskazuje również zakres potencjalnych możliwości ich pełniejszego wykorzystania, zwracając uwagę na rośliny jako środki możliwe do uwzględnienia w leczeniu określonych jednostek chorobowych. Szczegółowy wykaz poszczególnych chorób występujących u zwierząt udomowionych oraz odpowiednio zalecanych roślin leczniczych, opracowała J. Anioł-Kwiatkowska (1993a, s. 7-10 oraz 1993b, s.345-353).

Galeria zdjęć